Frapujące pytanie brzmi następująco: jeśli dany organizm jest najedzony, wyspany, bezpieczny i w danej chwili nie ma potrzeby by się rozmnażać, innymi słowy – nie odczuwa żadnych potrzeb „biologicznych” to co robi? Staje w miejscu? Raczej nie. Najprawdopodobniej będzie gromadził informacje, czyli zachowywał się w sposób, który w psychologii najczęściej jest nazywany eksplorowaniem. W początkach psychologii eksplorację skutecznie pomijano, gdyż naukowców interesowała sytuacja w której zwierze robi to co oni mu „każą”, a nie to co ono samo w danej chwili chce. W związku z tym wewnętrznie motywowana eksploracja była traktowana jako niepotrzebne zakłócenie, które należało w badaniach eliminować. Na szczęście taki stan rzeczy nie trwał zbyt długo.

Już w 1958 roku Murray Glanzer przedstawił podsumowanie wyników badań pochodzących z rosnącego nurtu badań nad eksploracją. Główne obserwacje wskazywały, że zwierzęta generalnie poszukują nowych bodźców, a tendencja ta nie wynika prostej potrzeby wydatkowania nadmiaru energii. Jeśli jedna grupa zwierząt ma dostęp do „koła aktywności” (kołowrotek), a druga nie, to i tak w nowym otoczeniu będą wykazywały podobną aktywność. Innymi słowy, zwierzęta poszukują informacji. O człowieku w takiej sytuacji pewnie byśmy powiedzieli – jest ciekawy świata.

Co wyzwala u zwierząt szczególnie intensywną eksplorację? Eksperymenty z udziałem zwierząt laboratoryjnych (głównie szczurów) ukazały kilka prawidłowości. Przede wszystkim intensywność eksploracji wzrasta, tym bardziej, im bardziej dany bodziec jest nowy dla organizmu. Nowość można więc rozumieć jako wymiar, określający stopień podobieństwa między bodźcem (zestawem bodźców) odbieranym w danej chwili, a bodźcem odbieranym wcześniej. Im większa rozbieżność, a więc subiektywna nowość, tym bardziej intensywna eksploracja.

Przykładowo, jeśli szczury miały wcześniej kontakt z dwoma ramionami labiryntu w kolorze czarnym, a następnie jedno z nich uzyska kolor biały, to wykażą one silną preferencję do przebywania w tunelu o zmienionej barwie. Jeśli natomiast jedno z czarnych ramion uzyska kolor biały, a drugie szary, to szczury wykażą preferencję wobec tunelu, którego intensywność koloru zmieniła się w większym stopniu – będą dłużej przebywały w ramieniu białym, a krócej w szarym.

Nowość pobudza eksplorację, lecz intensywność kontaktu z nowym bodźcem obniża się wraz z czasem trwania ekspozycji. Obiekt staje się coraz „mniej nowy” i eksploracja zostaje wygaszona. Należy jednak zauważyć, że przerwa w ekspozycji powoduje odnawianie się intensywności eksploracji. Oznacza to, że dany bodziec będzie bardziej intensywnie eksplorowany na zakończenie ekspozycji trwającej 2×5 min niż 1×10 min, ale w obu przypadkach intensywność będzie niższa niż na początku ekspozycji.

Dostęp do nowych obiektów/terenu i możliwość eksplorowania pełni dla zwierząt funkcję nagrody. Oznacza to, że organizmy wyposażone są w procedurę wzmacniana zachowań prowadzących do zdobywania nowych informacji. Szybkość uczenia się jest zależna od „atrakcyjności” nowości dostępnej po wykonaniu zachowania. Przykładowo: zachowanie prowadzące do możliwości obejrzenia jednolitej powierzchni ściany będzie słabiej wzmacniane, niż zachowanie prowadzące do możliwości obejrzenia wiszącego na ścianie obrazu, a to z kolei słabiej wzmacniane, niż zachowanie prowadzące do możliwości obejrzenia filmu w telewizji.

Organizmy uczą się zachowań, które przynoszą konsekwencje w postaci dostarczenia najbardziej intensywnej nowości. Wraz z gromadzeniem doświadczenia, będą wykonywały te zachowania, które w przeszłości przynosiły największe zyski informacyjne w określonym miejscu. Nauczą się również, które miejsca w środowisku stanowią potencjalnie bogate źródła nowości. Wraz z wiekiem rosnąć zatem będzie efektywność asymilacji informacji. Jednocześnie zmiana sposobu gromadzenia informacji, lub korzystanie z nowych źródeł informacji będzie, wraz z wiekiem, coraz trudniejsza. Może stanowić to problem, jeśli w trakcie życia danego osobnika znacząco zmienią się warunki informacyjne środowiska, co stanowi szczególnie ważne zagadnienie w kontekście środowiska człowieka.

Podsumowując, można stwierdzić, że w optymalnych warunkach, organizmy zachowują się tak, by zmaksymalizować kontakt z nowymi elementami otoczenia, preferując obiekty (subiektywnie) nowe i złożone nad obiekty proste i znane. W kontekście sytuacyjnym, wraz z czasem trwania ekspozycji danego bodźca, traci on swoją „nowość” i zachowanie eksploracyjne zanika. W ciągu rozwoju osobniczego, wraz z nabywaniem doświadczenia, organizmy wykonują zachowania, które w przeszłości przynosiły najlepsze efekty, czyli dostarczały największej liczby nowych informacji.

Tyle odkryto do roku 1958 i teoretycznie zagadka eksploracji wydaje się być rozwiązana. Powyższy model eksploracji ma jednak poważny mankament. Zakłada, że kontakt z nowością zawsze jest pozytywny. W jaki sposób można wytłumaczyć fakt, że często nowość, zamiast reakcji dążenia i eksploracji, wywołuje reakcję unikania? Dlaczego nowość może wywoływać lęk?

Źródło:
Glanzer, M. (1958). Curiosity, exploratory drive, and stimulus satiation. Psychological Bulletin, 55, 302-315.

Photo: “Curiosity” by Kazze
http://www.flickr.com/photos/kazze/