Altman, J. (1970). Biologiczne podstawy zachowania. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe
Joseph Altman (znany jako pierwszy naukowiec, który zaobserwował proces neurogenezy zachodzącej w hipokampie dorosłego szczura) skonstruował swój podręcznik biologicznych podstaw zachowania w wyjątkowo interesujący sposób. Stworzył strukturę hierarchiczną, w której na każdym kolejnym poziomie omawiane są zagadnienia będące wynikiem wyłaniania się nowej jakości z poziomu poprzedniego.
Podręcznik składa się z pięciu części. Na samym początku znajdziemy elementarne właściwości żywej materii, takie jak jej skład biochemiczny. Następnie przejdziemy, między innymi, przez opis anatomiczny układu nerwowego, funkcjonalny opis układu nerwowego oraz omówienie mechanizmów sterujących zachowaniem w zależności od warunków środowiskowych. Na samym szczycie, w części piątej, usytuowany został opis najbardziej złożonych funkcjonalnych kategorii zachowania. Jest to miejsce w którym, zdaniem Altmana, następuje przejście od opisu środków do opisu właściwych celów zachowania. Moment w którym zaczyna on odpowiadać na pytania o przyczyny występowania zjawisk na najwyższym poziomie integracji organizmu.
W piątym rozdziale znajdziemy cztery szerokie klasy zachowania: zachowania ekonomiczne służące podtrzymaniu istnienia osobnika (zdobywanie pokarmu, budowa gniazd, sen), zachowania reprodukcyjne, służące zachowaniu gatunku (zaloty, kopulacja), zachowania społeczne, służące tworzeniu i utrzymywaniu się grup (czynności agonistyczne, afiliacyjne). Ukoronowanie funkcjonalnej złożoności zachowania znajduje się w ostatnim rozdziale opatrzonym podtytułem „opanowywanie środowiska”. Jest to krótki, zaledwie kilkustronicowy rozdział, zawierający opis zachowań „edukacyjnych”: eksploracji i zabawy. Stan ówczesnej wiedzy na temat tych, kluczowych funkcjonalnych zagadnień, Altman wyjaśnia w jasny sposób:
Zabawa [...] jest w istocie najbardziej zaniedbanym przez naukę przejawem zachowania zwierząt (s 493).
Streszczenie rozdziału:
Analiza zachowań eksploracyjnych i zabawy nieuchronnie prowadzi do dylematu: czy zachowanie jest procesem reaktywnym, czy też aktywnym? Tradycja kartezjańska, przejawiająca się również u behawiorystów widzi organizm jako maszynę, która wprawiana jest w ruch przez czynniki zewnętrzne. Organizm przede wszystkim reaguje na bodźce.
Altman widzi organizmy jako
wytwarzające pracę, programowane przede wszystkim z wewnątrz, systemy otwarte, które muszą pozostawać w kontakcie ze swoim środowiskiem zewnętrznym w celu zaspokojenia swoich „potrzeb” i dostosowania swych zainicjowanych wewnętrznie procesów do warunków zewnętrznych (s 487).
Altman uzasadnia swój pogląd istnieniem zachowań eksploracyjnych, które określa mianem motywów „neurogennych”, które mogą podtrzymywać i inicjować działalność zwierząt, a nie wynikają z podstawowych potrzeb ustroju.
Zwierzęta mogą aktywnie poszukiwać bodźców sensorycznych i podejmować zewnętrzną aktywność przy braku potrzeb typu wegetatywnego. Z funkcjonalnego punktu widzenia na popęd eksploracyjny można patrzeć jako na występującą u wyższych zwierząt potrzebę rozszerzania swojego horyzontu percepcyjnego i zaznajamiania się z obiektami znajdującymi się w ich otoczeniu; natomiast popęd manipulacyjny, który znajduje jaskrawy wyraz w zabawie młodych osobników, jest przejawem ich potrzeby zapanowania nad środowiskiem (s 488)
Altman przytacza następujące definiujące charakterystyki zabawy: podczas zabawy zwierzę zajmuje się z zapałem jakąś czynnością; jest to zachowanie bezcelowe (nie przynoszące bezpośrednich, widocznych korzyści; wygląda jak ćwiczenie umiejętności (przypomina inne kategorie zachowań); występuje najwyraźniej u młodych zwierząt; jest domeną wyższych kręgowców; zabawa jest zróżnicowana, sposób zabawy jest różny u różnych gatunków.
Na końcu wspomina o motywacji hedonicznej. Zwierzęta wykonują pracę i opanowują nowe zadania w zamian za „doznanie przyjemności”. Altman nie wskazuje na bezpośrednie związki, ale podjęcie tego tematu po omówieniu zabawy niewątpliwie nie jest przypadkowe.
